🏺 ચાલ્કોલિથિક સંસ્કૃતિઓ: તાંબાના યુગની ભારતીય વારસો

---

ચાલ્કોલિથિક યુગ એટલે તાંબાનો યુગ, જ્યાં લોકો પથ્થર અને તાંબાના સાધનો સાથે જીવન જીવી રહ્યા હતા. આ યુગ હડપ્પા પછી અને લોખંડ યુગ પહેલાંનો સમયગાળો દર્શાવે છે. ભારતના વિવિધ પ્રદેશોમાં અલગ-અલગ ચાલ્કોલિથિક સંસ્કૃતિઓ વિકસિત થઈ હતી.

---

🔍 ચાલ્કોલિથિક સંસ્કૃતિઓના મુખ્ય પ્રકાર

1️⃣ અહર સંસ્કૃતિ (Ahar Culture)

• સ્થાન: રાજસ્થાન – ઉદયપુર અને ચિત્તૌડગઢ વિસ્તાર
• વિશેષતા: લાલ-કાળી પોટરી, ઘાસથી બનેલી ઝૂંપડીઓ
• આર્થિક જીવન: ખેતી અને પશુપાલન
• સાધનો: તાંબાના સાધનો, પથ્થરનાં હથિયાર

2️⃣ જોરવે સંસ્કૃતિ (Jorwe Culture)

• સ્થાન: મહારાષ્ટ્ર – નાસિક, પુણે, ધુલિયા
• વિશેષતા: ગુલાબી રંગની પોટરી, ઘાસથી બનેલી રહેઠાણ
• આર્થિક જીવન: ઘઉં, જવાર, બાજરીની ખેતી
• વિશેષ: દાનપત્રો અને તાંબાના પત્રો મળ્યા

3️⃣ માલવા સંસ્કૃતિ (Malwa Culture)

• સ્થાન: મધ્યપ્રદેશ – માલવા પ્રદેશ
• વિશેષતા: જાડા પોટરી, ઘાસથી બનેલી વસાહતો
• આર્થિક જીવન: ખેતી, શિકાર અને માછીમારી
• વિશેષ: તાંબાના સાધનો અને દફન વિધિઓ

4️⃣ કાયથા સંસ્કૃતિ (Kayatha Culture)

• સ્થાન: મધ્યપ્રદેશ – ચંબલ નદી નજીક
• વિશેષતા: ઘસેલા પથ્થર સાધનો, લાલ પોટરી
• આર્થિક જીવન: ખેતી અને પશુપાલન

5️⃣ રાંગપુર સંસ્કૃતિ (Rangpur Culture)

• સ્થાન: ગુજરાત – રાંગપુર (સુરેન્દ્રનગર)
• વિશેષતા: હડપ્પા સંસ્કૃતિથી પ્રભાવિત
• આર્થિક જીવન: ચોખા, ઘઉં, બાજરીની ખેતી
• વિશેષ: તાંબાના સાધનો, ઘરોમાં નાળીઓ

---

📊 તુલનાત્મક સરખામણી

સંસ્કૃતિ	રાજ્ય	પોટરી	મુખ્ય વ્યવસાય
અહર	રાજસ્થાન	લાલ-કાળી	ખેતી, પશુપાલન
જોરવે	મહારાષ્ટ્ર	ગુલાબી	ખેતી, દાનપત્રો
માલવા	મધ્યપ્રદેશ	જાડી	શિકાર, ખેતી
કાયથા	મધ્યપ્રદેશ	લાલ	ખેતી, પશુપાલન
રાંગપુર	ગુજરાત	હડપ્પા પ્રકાર	ચોખા, ઘઉં

---

📘 UPSC/GPSC માટે મહત્વ

• પ્રાચીન ભારતના સંસ્કૃતિઓના વિકાસ માટે આધારભૂત
• અનુસૂચિત MCQs અને મેનસ માટેના નિબંધો માટે ઉપયોગી
• ગુજરાતના રાંગપુર અને લોથલ જેવા સાઇટ્સ GPSC માટે ખાસ મહત્વના

---